سبک خراسانی در معماری، ویژگی ها و بناهای آن

 Vote: 0 person
سبک خراسانی در معماری

سبک خراسانی اولین شیوه معماری است که در دوران پس از ورود اسلام، برای ساخت ساختمان‌ها در ایران مورد استفاده قرار گرفت. سادگی و عدم تزئینات خاص، پلان‌های عربی و مستطیل شکل و عدم اجرای گنبد، از ویژگی های معماری خراسانی است. از بناهای معروف این سبک نیز می‌توان به مسجد جامع عتیق شیراز و مسجد جامع میبد یزد اشاره کرد. با گسترش اسلام در ایران، بناهای ایجاد شده در دوره‌های قبل و بخصوص دورۀ ساسانیان، تا حد زیادی ویران شد و از بین رفت. استفاده از شیوه‌های معماری این دوره هم باب طبع حاکمان اسلامی و عرب آن زمان نبود. به همین خاطر، نزدیک به یک قرن، معماری در ایران متوقف گردید. تا اینکه با گذر زمان و بهبود وضعیت زندگی مردم، اولین ساختمان‌های ایرانی با سبکی جدید که الهام گرفته از هنر پارتی و سادگی بناهای اسلامی بود، در منطقه خراسان ایجاد شد.

سبک معماری خراسانی چیست؟

اولین شیوه‌ای که ایرانیان پس از ورود اسلام برای ساخت بناهای خود استفاده کردند، سبک معماری خراساني نام گرفت. دلیل نام‌گذاری این سبک، استفاده از آن برای ایجاد ساختمان هایی در منطقه خراسان بود. به دنبال آن، مردم در بخش‌های دیگر کشور هم از این شیوه برای ایجاد سازه هایشان استفاده نمودند. سبک خراسانی از ترکیب شیوه و هنر پارتی در معماری و بناهای ساخته شده در صدر اسلام که عمدتا بسیار ساده بودند، ایجاد شد. مهمترین دلیل استفاده از شیوه پارتی در این سبک جدید، مخالفت حاکمان آن زمان با سبک های معماری ساسانیان بود.

با گذر زمان و بهبود شرایط مردم ایران، رفته رفته معماری در شهرهای مختلف آغاز گردید. اولین ساختمان‌های ایرانی با سبکی جدید که الهام گرفته از هنر پارتی و سادگی بناهای اسلامی از جمله مسجد النبی بود، در منطقه خراسان ایجاد شد. در همین زمان، سبکی جدید در معماری ایرانی شکل گرفت و با نام سبک خراساني در میان مردم سراسر کشور شناخته شد.

مسجد پیامبر که در شهر مدینه ساخته شده بود و خود ایشان هم در بنای آن همکاری داشتند، یکی از الگوهای اصلی سبک معماری خراسانی به شمار می‌آید. بنای این مسجد در ابتدا بسیار ساده بوده و در فضایی مربع شکل ایجاد شد. دیوارهای آن هم از روی قرار گرفتن سنگ‌های لاشه که از کوه‌های اطراف جمع آوری می‌گردید، بدون استفاده از ملات ساخته شده بود. به هر حال، ترکیب این سادگی موجود در بناهای صدر اسلام و هنر معماری پارتی، به پیدایش سبک خراسانی در معماری منجر گردید که اغلب برای ساخت بناهایی مانند مسجد مورد استفاده قرار می‌گرفت.

تاریخچه معماری خراسانی

تا قبل از ورود اسلام به ایران، بناهای ساسانی با شکوه و عظمت خاصی اغلب در قالب کاخ‌ها و ساختمان‌های فاخر ساخته می‌شد. اما به دنبال حمله اعراب و ویرانی‌های ناشی از آن، معماری ایرانی در حدود ۱۰۰ سال به صورت کامل متوقف گردید! این دوره را می‌توان یکی از دشوارترین بازه‌های زمانی در زندگی ایرانیان دانست. آن‌ها که در ابتدای ورود اسلام در شرایط نابسامانی به سر می‌بردند، تا مدت‌‌ها از فکر معماری، هنر و علم خارج شدند. در واقع، اندیشه اصلی آن‌ها، تأمین نیازهای اولیه خود و فرار از ظلم حاکمان آن زمان بود. حاکمانی که شیوه‌ای برخلاف رهنمودهای پیامبر اسلام را در حمله به ایران پیش گرفته بودند.

با گذشت سال‌ها، ایرانیان مجدداً جان تازه‌ای گرفتند و شروع به ساخت بناهایی کردند. اولین بناهای این دوران در استان خراسان ایجاد شد و به پیدایش شیوه جدیدی در معماری ایرانی، یعنی همان سبک خراسانی منجر گردید. این شیوه از قرن اول هجری تا قرن چهارم هجری (قرن ۱ تا ۴ هجری) در شهرهای مختلف ایران ادامه داشت. این دوران با حکومت‌های آلِ بویه و دیلمیان همزمان بود. بسیاری این سبک را ادامه سبک معماری پارتی دانسته و مساجد ایجاد شده در این دوران را با نام مساجد شبستانی می‌شناسند. چرا که معمولا ارتفاع گنبدها و ورودی‌ها تا حد زیادی پایین بود.

تاریخچه معماری خراسانی

ویژگی های سبک خراسانی

بناهایی که به شیوۀ معماری خراساني ساخته شده‌اند، از ویژگی‌های مشابهی برخوردارند. به گونه‌ای که با مشاهده ساختمان‌های قدیمی که به این شیوه ساخته شده‌اند، به سادگی می‌توان متوجه شیوه خراسانی بودن آن شد. برخی از مشهورترین ویژگی های سبک خراساني در معماری به شرح زیر است.

  • بیشتر بناهای ایجاد شده با این شیوه معماری، دارای نقشه و پلان عربی و ساختمان ایرانی هستند.
  • استفاده از پلان‌های مستطیل شکل.
  • فضاهای شبستانی و چهل ستونی.
  • استفاده از تک منار منفک با سطح مقطع دایره‌ای در بخش شمالی بناها.
  • به کارگیری خشت خام و آجر به عنوان اصلی‌ترین مصالح در بناهای سبک خراسانی.
  • عدم وجود پوششی خاص برای تزئین و زیبایی بناهای این سبک‌؛ البته گاهی اوقات از کاهگل به عنوان پوشش این ساختمان ها استفاده شده است.
  • به کارگیری قوس‌های بیضی، تخم مرغی و ناری شکل در این بناها کاملا مشهود است.
  • تزئینات خاصی در بخش‌های داخلی یا خارجی این بناها مورد استفاده قرار نمی‌گرفت.
  • تزئینات بسیار کمیابی که در این بناها استفاده شده، ادامه سبک معماری ساسانی اما بسیار کم‌رنگ‌تر است.
  • استفاده از مصالح بوم آورد: یعنی مصالح مورد نیاز برای ساخت را عمدتاً از همان محل تهیه می‌کردند و نیازی به جمع آوری مصالح از مکان های دور نبود.
  • سادگی تا حد امکان: بناهای ایجاد شده به این سبک بسیار ساده بوده و از هیچ تزئینی در آن‌ها استفاده نمی‌شد. زیرا همانطور که گفتیم، در این شیوه معماری، از مسجد النبی و سایر بناهای صدر اسلام که بسیار ساده بودند، الگوبرداری می‌شد.
  • استفاده از گنبد: با توجه به این که در سبک خراسانی تاکید بر کم بودن ارتفاع بناها قرار داشت، به دلیل ارتفاع زیاد گنبد، کمتر از آن در ساختمان‌های با این شیوه معماری استفاده می‌شد.
ویژگی های سبک خراسانی

نکات مهم معماری به سبک خراسانی

در کنار ویژگی‌های اصلی سبک معماری خراساني که در بخش قبل آن‌ها را توضیح دادیم، بررسی بناهای ایجاد شده با این شیوه، نکات دیگری را هم به ما گوش‌زد می‌کند. برخی از نکات مهم معماری خراساني شامل موارد زیر است.

  • مساجد ساخته شده با این سبک عمدتاً قالب شبستانی دارند و به همین دلیل، مساجد شبستانی به یکی از اصلی‌ترین مولفه‌های این شیوه معماری تبدیل شده‌اند.
  • معماری خراسانی از نظر نیارشی تا حد زیادی مشابه با روش‌های معماری پارتی است.
  • عمده طاق‌های استفاده شده در بناهای این سبک از نوع طاق آهنگ با چفده‌های مازه‌دار بوده و تا آن زمان از طاق‌های چهار بخش یا کلنبو استفاده نمی‌شد.
  • پلان‌ها و نمادها عمدتا ساده بودند.
  • استفاده از چوب در ساختمان‌های این سبک بسیار زیاد است.
  • گوشه‌سازی با ترمبه فیلپوش انجام می‌شد.
  • مصالح مورد استفاده برای ساخت بناهای سبک خراسانی عمدتاً ساده بود و شامل دیوار چینه‌ایی، خشت، آجر، گل ریگ، سیم گل و کاهگل می‌شد.

بناهای سبک خراسانی

از قرن اول هجری تا قرن چهارم، شیوه خراساني مهمترین سبک معماری در ایران بود. از این رو، بسیاری از بناهای این دوران به سبک معماری خراسانی ساخته شده‌ است. همچنین برخی ساختمان‌ها با ترکیب این شیوه و سبک رازی ایجاد گردیده‌اند. تعداد زیادی از بناهای شیوه خراسانی به مرور زمان از بین رفته‌اند. اما برخی از این ساختمان‌ها همچنان پابرجا بوده و هنر معماری ایرانیان در زمان پس از ورود اسلام را نمایش می‌دهند. در ادامه، تعدادی از مشهورترین بناهای سبک خراسانی را معرفی شده است.

  1. مسجد جامع فهرج یزد.
  2. مسجد جامع اردستان.
  3. مسجد تاریخانه دامغان.
  4. مسجد تاریخانه دامغان.
  5. سازه اولیه مسجد جامع اصفهان.
  6. مسجد جامع ابرقو.
  7. مسجد جامع عتیق شیراز.
  8. مسجد جامع نیریز.
  9. مسجد جامع میبد.
  10. آرامگاه امیر اسماعیل سامانی.

بناهای سبک خراسانی

1- مسجد جامع فهرج یزد

مسجد فهرج در روستایی با همین نام و نزدیکی شهر یزد ساخته شده است. این مسجد را قدیمی‌‌ترین بنای ساخته شده به سبک معماری خراسانی می‌دانند که احتمالاً مربوط به سال‌های ۵۰ تا ۶۰ هجری است. شکل کلی مسجد جامع فهرج تا حد زیادی به مساجد صدر اسلام شباهت داشته و بسیار ساده و بی پیرایه می‌باشد. بنای مسجد به صورت کامل از خشت خام ساخته شده و برای پوشش دیواره‌ها از کاهگل استفاده شده است.

مسجد فهرج را اولین بنایی می‌دانند که به قصد مسجد ساخته شده است. چرا که اکثر مساجد در ایران تا آن زمان، آتشکده‌ها یا معبدهایی بودند که با تغییری در ساختارشان، به مسجد تبدیل می‌شدند. مسجد جامع فهرج یک مناره‌ خشتی دارد که در قرن چهارم به آن اضافه شده است. شکل این مناره شباهت چندانی به مناره‌های معماری اسلامی نداشته و بیشتر شبیه برج و بارو قلعه‌ها می‌باشد. طاق‌های به کار رفته در این مسجد همگی آهنگ یا ناوی به سبک معماری ساسانی هستند.


لطفا به این مطلب امتیاز دهید و ما را در بهینه کردن مطالب یاری نمایید.
one star rate
%0
two star rate
%0
three star rate
%0
four star rate
%0
five star rate
%0
 میانگین رای: 0 نفر

نظرات ( 0 )


ارسال پیام