ویژگی ها و بناهای مهم سبک رازی در معماری

 Vote: 0 person
سبک رازی در معماری

سبک رازی از جمله شیوه‌های معماری است که به خوبی ترکیب هنر ایرانیان باستان و مسلمانان را در هم آمیخته و به تصویر کشیده است. زیرا هم از ظریف‌کاری‌های سبک پارسی، هم از شکوه معماری پارتیان و هم از دقت سبک خراسانی برخوردار است. اگر چه ایرانیان تا قبل از ورود اسلام هم از توانایی بالایی در معماری برخوردار بودند، اما این هنر بخصوص پس از ورود اسلام بیشتر اوج گرفت. چرا که هنر ایرانیان با هنر معماری مسلمانان در هم آمیخت و سبک های جدیدی از معماری پدید آمد.

سبک معماری رازی چیست؟

با بررسی تاریخ معماری ایران به سبک های متعدد و بی‌نظیری می‌رسیم که یکی از بهترین آن‌ها، معماری رازی است. سبک معماری رازی ابتدا از شمال کشور آغاز شد و به شهر ری رسید. این شیوه معماری در شهر ری که در آن زمان «راز» هم نامیده می‌شد، توسعه یافت و به همین خاطر با نام سبک رازی شناخته شده است. این سبک، از تنوع بسیار بالایی برخوردار بوده و تقریبا می‌توان گفت نشانی از تمام شیوه‌های معماری قبلی در خود دارد. استفاده از ویژگی‌های برتر سبک‌های معماری پارسی، معماری پارتی و خراسانی بیش از هر شیوه دیگری در معماری رازی نمایان است. از این سبک زیبا برای ساخت بناهای گوناگونی از جمله کاروانسراها، مدرسه‌ها، مسجدها، مقبره‌ها و موارد این چنینی دیگر استفاده شده است.

تاریخچۀ سبک معماری رازی

سبک رازی در معماری ایران از اواخر دوره سامانیان آغاز گردید. با این حال، معماری این دوران را ترکیبی از شیوه خراسانی و رازی می‌دانند. اما از دوره حکومت آل زیار، رازی به یکی از شیوه های اصلی معماری ایران تبدیل شد و بسیاری از بناهای مهم با این شیوه ساخته شدند. پس از آن هم در دوره حکومت‌های آلِ بویه، دِیلمیان، سلجوقیان، اتابکان و خوارزمشاهیان تا حمله مغول ادامه داشت. متأسفانه پس از حمله مغول‌ها به ایران، این شیوۀ معماری هم مانند بسیاری از آثار هنریِ دیگرِ ایرانیان، جایگاه خود را در جامعه از دست داد.

در تمام این ادوار که تقریباً از سده پنجم تا سده هفتم به طول انجامید، سبک رازی شیوه‌ای برتر در معماری محسوب می‌شد. با این حال، اوج شکوه معماری با این شیوه را می‌توان در زمان سلجوقیان و به ویژه دوره وزارت خواجه نظام الملک دانست. معماری این دوره بسیار قدرتمند، همراه با محاسبات دقیق و ساختاری پیچیده بود. استفاده از طرح‌هایی به صورت چهارگوش، شش گوش، هشت گوش، دایره، استوانه، مستطیل و مربع برای ساخت مساجد در این دوران اتفاق افتاد. همچنین اجرای گنبدهای دو پوسته و گره سازی آجر و کاشی هم مربوط به این دوران می‌باشد.

ویژگی های سبک معماری رازی

سبک رازی در زمان شکوفایی خود، ویژگی‌های جدیدی از معماری را ارائه و نمایان کرد. زیرا با سبک های قبلی خود ترکیب شده بود. در کنار ویژگی هایی که محصول منحصر به فرد این سبک بودند، مواردی هم که در سبک های قبلی وجود داشت، در شیوه رازی بهبود پیدا کرد.  مهمترین ویژگی های سبک معماری رازی عبارتست از:

  • استفاده از طرح‌های دایره، چهارگوش، شش گوش، هشت گوش، مستطیل و مربع مستطیل در بناها.
  • ساخت میل و مناره‌های بلند در کنار مساجد به عنوان راهنماهای شهری. این مشخصه کمک می‌کرد تا کاروان‌ها در طول مسیر راه را گم نکنند.
  • تبدیل بناهای مساجد شبستانی به چهار ایوانی
  • پیشرفت طاق و گنبد و استفاده از طاق‌های چهار بخش، کاربندی، کلنبو و چهار ترک به جای طاق ساده
  • به کارگیری گنبدهای دو پوسته در ساخت مساجد
  • اجرای هم زمان دیوار و نما در سبک رازی
  • احداث ساختمان از ابتدا با مصالح مرغوب و تزئین و اجرای نما با خشت‌های پخته کوچک، بزرگ، نازک و ضخیم
  • ساخته آرامگاه و گنبد خانه ایی (آرامگاه تک نفره)
  • استفاده از هنر گچ تراشی
  • به کارگیری نقش‌های شکسته یا خط مستقیم در بناهای مختلف
  • استفاده از کتیبه در نما یا تزئین نما با خط کوفی
  • شروع استفاده از کاشی در تزئینات بناهای مختلف
  • گره سازی با آجر یا کاشی و گره سازی در هم
خصوصیات و ویژگی های سبک معماری رازی

شیوه رازی در معماری اسلامی

معماران سبک رازی، توجه ویژه‌ای هم به مساجد داشته و تغییرات زیادی در ساختار این اماکن مذهبی ایجاد کردند. برخی از این تغییرات را در بخش‌های قبل توضیح دادیم. از میان تغییراتی که ایجاد شد، یکی از اصلی‌ترین ویژگی و تغییرات نسبت به سبک های معماری قبلی، استفاده طرح چهار ایوانی به جای طرح شبستانی در ساخت مساجد بود. علاوه بر این، طرح‌های دایره‌ای، ۴ گوش، ۶ گوش، ۸ گوش، استوانه، مستطیل و مربع مستطیل هم در نمای مساجد جایگاه ویژه‌ای به دست آورند. ساخت میل‌ها و مناره‌های بلند در کنار مساجد هم در این دوره، بیشتر در معماری اسلامی گنجانده شد و رایج گردید. ایجاد گنبدهای دو پوسته، گره‌سازی آجر، کاشی یا ترکیب هر دو در نمای مساجد هم از ابتکارات سبک رازی در معماری اسلامی محسوب می‌شوند.

بناهای سبک رازی

از شیوه معماری رازی در دوران چندین حکومت بزرگ، گزینه اول برای ساخت و ساز بود. از این رو، بناهای متعددی از این سبک به جا مانده است؛ اگر چه بسیاری از آن‌ها در دوران حمله مغول آسیب دیده و از بین رفتند. از جمله مهمترین بناهای ساخته شده به سبک رازی از نظر کاربری، می‌توان به کاروانسراها، مسجدها، مدرسه‌ها، آرامگاه‌ها و برج‌ها اشاره نمود. تعدادی از بناهای ساخته شده به این شیوه معماری که هنوز پابرجا هستند، در ادامه نامبرده و بررسی شده است.

  1. آرامگاه امیر اسماعیل سامانی
  2. گنبد قابوس
  3. آرامگاه ارسلان جاذب
  4. بقعه دوازده امام یزد
  5. مسجد جامع اردستان
  6. برج های خرقان قزوین
  7. رباط شرف
  8. مسجد جامع کبیر قزوین
  9. مقبره خواجه اتابک

1- آرامگاه امیر اسماعیل سامانی

این بنا در سال ۲۹۵ هجری قمری ساخته شده که از نظر زمانی مربوط به دوره استفاده از سبک خراسانی است. اما از آن جایی که در انتهای دوران هر سبک، ویژگی‌های سبک جدید در آن نمود پیدا می‌کنند، بسیاری از ویژگی‌های این بنا مربوط به شیوه معماری رازی هستند. آرامگاه امیر اسماعیل سامانی را می‌توان شروع ساخت مقبره پس از اسلام دانست. زیرا پس از ورود اسلام دیگر ساخت مقبره برای شاهان یا اشخاص بزرگ جامعه انجام نمی‌گرفت.

گنبدی که بر روی این بنا قرار گرفته از نوع یک پوسته و تاری شکل است که تا حد زیادی مشابه با شیوه گنبدسازی در معماری ساسانیان و اشکانیان می‌باشد. نمای بیرونی بنا هم به شکل حصیری آجرکاری شده که نقش مهمی در افزایش زیبایی آن دارد. برای استحکام بیشتر بنا هم ابتدا پلان مربعی شکل به هشت ضلعی تبدیل گردیده و سپس طاق دایره‌ای بر روی آن سوار شده است. همچنین از سه قوس تقویت کننده در آن استفاده شده که فشار را از گنبد به دیواره های منتقل می‌کنند.

2- گنبد قابوس

این بنا که یکی از بهترین برج مقبره‌ای ساخته شده به سبک رازی می‌باشد، در اوایل قرن چهارم هجری در شهر گنبد کاووس در استان گلستان ایجاد شده است. این گنبد مدفن بانی آن یعنی قابوس‌بن وشمگیر از آل زیار است. پای بست گنبد قابوس بر روی تپه های خاکی قرار گرفته و اکنون با این که بیش از هزار سال از ساخت آن می‌گذرد، هنوز با استحکام ایستاده و خود نمایی می‌کند.

شکل این برج از درون به حالت استوانه‌ای بلند بوده که گنبدی بر روی آن قرار گرفته گرفته است. از بیرون هم این استوانه با ده پا پیل مضرس مثلثی پوشش داده شده است که ارتفاع هر کدام تا زیر گنبد حدود ۳۷ متر می‌باشد. نوع گنبد به کار گرفته شده در این برج هم به صورت دو پوسته است. گنبد درونی از خاک ساخته شده و به شکل نیم تخم مرغی و گنبد بیرونی به شکل مخروط است.

3- آرامگاه ارسلان جاذب

آرمگاه ارسلان جاذب دومین مقبره ساخته شده در ایران پس از ورود اسلام می‌باشد. این آرامگاه در قرن چهارم بنا شد. ارسلان جاذب از سرداران مسعود غزنوی و از دوست داران فردوسی بود. آرامگاه او در جنوب شهر مشهد و در نزدیکی راه تربت جام و نیشابور قرار دارد. نمای داخلی بنا با استفاده از آجر تزئین شده و کتیبه‌های دورتادور سقف گنبدی آن را پوشش داده است. گنبد آن هم از نوع دو پوسته بوده که بخش بیرونی با گذر زمان از بین رفته و تنها پوسته داخلی آن باقی مانده است.

 

 

بناهای سبک رازی


لطفا به این مطلب امتیاز دهید و ما را در بهینه کردن مطالب یاری نمایید.
one star rate
%0
two star rate
%0
three star rate
%0
four star rate
%0
five star rate
%0
 میانگین رای: 0 نفر

نظرات ( 0 )


ارسال پیام